॥ अष्टश्लोकी नेपाली भाषानुवादपदार्थ ॥

॥ श्रीमते रामानुजाय नमः॥  

। मन्त्रार्थ नेपाली भाषानुवादपदार्थ ।

श्रीपराशरभट्टार्यः श्रीरङ्गेशपुरोहितः।
श्रीवत्साङ्कसुतः श्रीमान् श्रेयसे मेऽस्तु भूयसे॥

शब्दार्थ:  

श्रीवत्साङ्कसुतः = कूरेश स्वामीजीका सुपुत्र,
श्रीरङ्गेशपुरोहितः = श्रीरंगनाथ भगवान्का पुरोहित,
श्रीमान् = भगवत्कैंकर्यरूपी ऐश्वर्यले परिपूर्ण,
श्रीपराशरभट्टार्यः = ‘श्रीपराशरभट्ट’नामले प्रसिद्ध आचार्य,
मे = मेरा निमित्त,
भूयसे श्रेयसे = अतिशय कल्याण(मोक्ष)का लागि,
अस्तु = अनुकूल हुनुहोस्।

अकारार्थो विष्णुर्जगदुदयरक्षाप्रलयकृत्
मकारार्थो जीवस्तदुपकरणं वैष्णवमिदम्।
उकारोऽनन्याहँ नियमयति सम्बन्धमनयो-
स्त्रयीसारस्त्र्यात्मा प्रणव इममर्थं समदिशत्॥ १॥

शब्दार्थः –
जगदुदयरक्षाप्रलयकृत् = जगत्को सृष्टि,
पालन र प्रलय गर्ने,
विष्णुः = भगवान् श्रीमन्नारायण,
अकारार्थः = प्रणवमा रहेको अकारको अर्थ हो,
जीवः = जीवात्मा,
मकारार्थः = प्रणवमा रहेको मकारको अर्थ हो,
वैष्णवम् इदम् = भगवान् विष्णुबाट प्रवर्तित यो आत्मवस्तु,
तदुपकरणम् = भगवान्को शेष हो। (यो लुप्तचतुर्थीको तात्पर्य हो),
उकारः = प्रणवमा भएको उकारले,
अनयोः = जीवात्मा र परमात्माको,
अनन्याहू सम्बन्धम् = अरू कसैसंग हुन नसक्ने शेषशेषिभाव-सम्बन्धलाई,
नियमयति = निश्चित गर्दछ।
त्रयीसारः = तीन वेदहरूको सार,
त्र्यात्मा = अ,उ,म् – यी तीन अक्षरले युक्त,
प्रणवः = ओङ्कारले,
इमम् अर्थम् = यसै अर्थलाई,
समदिशत् = राम्रो संग बताएको छ।

मन्त्रब्रह्मणि मध्यमेन नमसा पुंसः स्वरूपं गति-
र्गम्यं शिक्षितमीक्षितेन पुरतः पश्चादपि स्थानतः।
स्वातन्त्र्यं निजरक्षणं समुचिता वृत्तिश्च नान्योचिता
तस्यैवेति हरेर्विविच्य कथितं स्वस्यापि नाहँ ततः॥ २॥

शब्दार्थः – 
मन्त्रब्रह्मणि = मन्त्रहरूमा श्रेष्ठ भएको मूलमन्त्रमा,
मध्यमेन नमसा = बीचमा रहेको नमःपदद्वारा,
पुरतः ईक्षितेन = अगाडि रहेको प्रणवसंग अन्वित हुँदा,
पुंसः = जीवात्माको,
स्वरूपम् = शेषत्वस्वरूपलाई,
शिक्षितम् = बताइएको छ।
स्थानतः ईक्षितेन = आफ्नै स्थानमा अन्वित हुँदा,
गतिः = उपायलाई,
शिक्षिता = बताइएको छ।
अपि = र,
पश्चाद् ईक्षितेन = पछाडि रहेको, नारायणायपद संग अन्वित हुँदा,
गम्यम् = प्राप्य (फल)लाई,
शिक्षितम् = बताइएको छ।
स्वातन्त्र्यम् = स्वतन्त्रता,
निरजरक्षणम् = चेतनको संरक्षण,
तस्य हरेः एव = उनै भगवान् हरिका लागि नै,
उचितम् = उचित छ।
समुचिता वृत्तिश्च = शेषत्वको अनुकूल कैंकर्य पनि ,
तस्य हरेः एव = उनै भगवान्का लागि नै,
उचिता = उचित हो।
अन्योचिता न = अरू कसैका लागि उचित होइन,
इति विविच्य = यस्तो विवेक गरेर,
कथितम् = बताइएको छ।
ततः = त्यस  कारणले,
स्वस्य अपि = आफ्ना लागि पनि,
न अहम् = उचित छैन।

अकारार्थायैव स्वमहमथ मह्यं न निवहा
नराणां नित्यानामयनमिति नारायणपदम्।
यमाहास्मै कालं सकलमपि सर्वत्र सकला
स्ववस्थास्वाविःस्युर्मम सहजकैकर्यविधयः॥ ३॥ 

शब्दार्थः –  

अहम् = म (जीव),
अकारार्थाय एव = अकारद्वारा बताइने भगवान्का लागि मात्र,
स्वम् = शेष हूँ,
अथ = त्यस पछि,
मह्यम् = आफ्ना लागि,
न = शेष होइन,
नराणां नित्यानां निवहाः = नित्यपदार्थहरूका समूहको,
अयनम् = प्राप्य, प्रापक र आधार भनेर,
यम् = जुन भगवान्लाई,
आह = भनिएको छ,
अस्मै = यस्ता भगवान् नारायणका निमित्त,
सकलं कालम् = सम्पूर्ण कालमा र,
सकलासु अवस्थासु अपि = सम्पूर्ण अवस्थाहरूमा पनि,
मम = मेरा,
सहजकैङ्कर्यविधयः = स्वाभाविक कैंकर्यका विधिहरू,
आविःस्युः = प्रकट होऊन्।

देहासक्तात्मबुद्धिर्यदि भवति पदं साधु विद्यात्तृतीयं
स्वातन्त्र्यान्धो यदि स्यात् प्रथममितरशेषत्वधीश्चेद् द्वितीयम्। 
आत्मत्राणोन्मुखश्चेन्नम इति च पदं बान्धवाभासलोल: 
शब्दं नारायणाख्यं विषयचपलधीश्चेच्चतुर्थी प्रपन्नः॥ ४ ॥ 

शब्दार्थः – 

प्रपन्नः = शरणागत चेतनले,
यदि देहासक्तात्मबुद्धिः भवति = यदि देहलाई आत्मा मान्न लागो भने,
तृतीयम् = प्रणवको तेस्रो पद मकारको अर्थलाई,
साधु विद्यात् = राम्रो संग अनुसन्धान गर्नु।
स्वातन्त्र्यान्धः यदि स्यात् = आफूलाई स्वतन्त्र मानेर बन्यो भने,
प्रथमम् = प्रणवको पहिलो पद अकारको अर्थलाई,
साधु विद्यात् = राम्रो संग जान्नु,
इतरशेषत्वधी: चेत् = भगवान्देखि भिन्न अरू कसैको शेष हूँ भन्ने बुद्धि आएमा,
द्वितीयम् = प्रणवको दोस्रो पद उकारको अर्थलाई,
साधु विद्यात् = राम्रो संग अनुसन्धान गर्नु।
आत्मात्राणोन्मुखः चेत् = आफ्नो रक्षा आफै गर्न तयार भयो भने,
नम इति च पदम् = नमः यस पदको अर्थलाई,
साधु विद्यात् = राम्रो संग जान्नु।
बान्धवाभासलोल:  चेत् = अबान्धवलाई बान्धव मानेर तिनीहरूमा आसक्त भयो भने,
नारायणाख्यं शब्दम् = नारायण यस शब्दको अर्थलाई,
साधु विद्यात् = राम्रो संग अनुसन्धान गर्नु।
विषयचपलधीः चेत् = शब्दादि-विषयमा आसक्त भयो भने,
चतुर्थीम् = व्यक्त  चतुर्थीको अर्थलाई,
साधु विद्यात् = राम्रो संग अनुसन्धान गर्नु।

नेतृत्वं नित्ययोगं समुचितगुणजातं तनुख्यापनं चो-
पायं कर्तव्यभागं त्वथमिथुनपरं प्राप्यमेवं प्रसिद्धम्।
स्वामित्वं प्रार्थनां च प्रबलतरविरोधिप्रहाणं दशैतान् 
मन्तारं त्रायते चेत्यधिगतनिगमः षट्पदोऽयं द्विखण्डः॥ ५ ॥

 शब्दार्थः –
नेतृत्वम् = पुरुषकारत्वस्वरूप,
नित्ययोगम् = एक क्षण पनि अलग नहुने नित्यसंश्लेष,
समुचितगुणजातम् = आश्रयण-उचित गुणहरूको समूह,
तनुख्यापनम् = दिव्य मंगलविग्रह को प्रकाशन,
उपायम् = भगवान्लाई प्राप्त गर्ने उपाय,
कर्तव्यभागम् = चेतनले गर्न योग्य दृढ निश्चय,
तु = र,
अथ = त्यसै गरी,
मिथुनपरं प्रसिद्ध प्राप्यम् = लक्ष्मीनारायणको प्रमाणसिद्ध स्वरूपानुरूप कैंकर्य,
स्वामित्वम् = सर्वशेषित्व,
प्रार्थनाम् = कैंकर्यप्रार्थना,
च = र,
प्रबलतरविरोधिप्रहाणम् = अत्यन्त बलवान् विरोधिहरूको नाश,
एतान् दश = यी दश अर्थहरूको,
मन्तारम् = अनुसन्धान गर्नेलाई,
त्रायते = रक्षा गर्दछ।
इति च = यस्तो,
षट्पदः = छ पदहरू भएको,
द्विखण्डः = दुई खण्डहरूले युक्त,
अयम् = यो द्वयमन्त्र,
अधिगतनिगमः = उपनिषद्द्वारा प्रतिपाद्य हो।

ईशानां जगतामधीशदयितां नित्यानपायां श्रियं
संश्रित्याश्रयणोचिताखिलगुणस्याङ्ग्री हरेराश्रये।
इष्टोपायतया श्रिया च सहितायायात्मेश्वरायार्थये
कर्तुं दास्यमशेषमप्रतिहतं नित्यं त्वहं निर्ममः॥ ६ ॥

शब्दार्थः –
जगताम् = सम्पूर्ण लोकहरूको,
ईशानाम् = नियन्त्री,
अधीशदयिताम् = सर्वेश्वर भगवान्को प्रियतमा,
नित्यानपायाम् = भगवान्बाट कहिल्यै पनि अलग नहुने,
श्रियम् = लक्ष्मीजीको,
आश्रित्य = आश्रय ग्रहण गरेर,
आश्रयणोचिताखिलगुणस्य हरेः = आश्रयण गर्नलाई योग्य समस्त गुणहरूले युक्त हुनु भएका भगवान्का,
अङ्ग्री = दुबै चरणारविन्दको,
इष्टोपायतया = इष्टसाधनका रूपले,
आश्रये = आश्रय लिन्छु।
श्रिया च सहिताय = लक्ष्मीजीले सहित हुनु भएका,
आत्मेश्वराय = सर्वशेषी भगवान् नारायणका लागि,
अहं तु = म,
निर्ममः = ममकारले रहित भएर,
अशेषम् = सम्पूर्ण,
अप्रतिहतम् = विघ्नरहित,
नित्यम् = सर्वदा,
दास्यं कर्तुम् = कैंकर्य गर्नलाई,
अर्थये = प्रार्थना गर्दछु।

मत्प्राप्त्यर्थतया मयोक्तमखिलं सन्त्यज्य धर्मं पुन-
र्मामेकं मदवाप्तये शरणमित्यार्तोऽवसायं कुरु।
त्वामेवं व्यवसाययुक्तमखिलज्ञानादिपूर्णो ह्यह
मत्प्राप्तिप्रतिबन्धकैर्विरहितं कुर्यां शुचं मा कृथाः॥ ७ ॥

शब्दार्थः –
मत्प्राप्त्यर्थतया = मलाई प्राप्त गर्ने उपायका रूपले,
मया उक्तम् = मद्वारा बताइएका,
अखिलं धर्मं सन्त्यज्य = सम्पूर्ण उपायहरूलाई छाडेर,
पुनः = फेरी,
आर्तः = आर्त भएर,
मदवाप्तये = मलाई प्राप्त गर्नका लागि,
माम् एकम् = मलाई नै,
शरणम् इति = उपाय भनेर,
अवसायं कुरु = निश्चय गर।
एवम् = यस्ता प्रकारले,
व्यवसाययुक्तं त्वाम् = निश्चयले युक्त भएका तिमीलाई,
अखिलज्ञानादिपूर्णः अहम् =  सम्पूर्ण ज्ञानादिगुणहरूले परिपूर्ण म,
मत्प्राप्तिप्रतिबन्धकैः = मेरो प्राप्तिमा आउने बाधाहरूबाट,
विरहितं कुर्याम् = मुक्त गरिदिन्छु,
शुचं मा कृथाः = शोक न गर।

निश्चित्य त्वदधीनतां मयि सदा कर्माद्युपायान् हरे!
कर्तुं त्यक्तुमपि प्रपत्तुमनलं सीदामि दुःखाकुलः।
एतज्ज्ञानमुपेयुषो मम पुनस्सर्वापराधक्षयं 
कर्ताऽसीति दृढोऽस्मि ते तु चरमं वाक्यं स्मरन् सारथेः॥ ८ ॥ 

शब्दार्थः – 

हरे! = हे हरे!,
मयि = म आफूमा,
सदा = सधैं,
त्वदधीनतां निश्चित्य = हजुरको पराधीनतालाई निश्चय गरेर,
कर्माद्युपायान् = कर्मयोग आदि उपायहरूलाई,
कर्तुम् = गर्नलाई,
त्यक्तुम् = त्याग्नलाई र,
प्रपत्तुम् अपि = शरणागति गर्नलाई पनि,
अनलम् = असमर्थ भएर,
दुःखाकुलः सीदामि = दु:खले आकुल भएको छु,
सारथेः ते = अर्जुनका सारथि बन्नु भएका तपाईको,
चरमं वाक्यम् = अन्तिम वाक्यलाई,
स्मरन् = स्मरण गरेर,
एतद् ज्ञानम् = भगवान् नै उपाय हुनुहुन्छ भन्ने ज्ञानलाई,
उपेयुषः मम = प्राप्त गर्नेवाला मेरो,
सर्वापराधक्षयं कर्ता असि = समस्त पापहरूको नाश गर्नेवाला हजुर हुनुहुन्छ।
इति = यस्तो जानेर,
दृढः अस्मि = निश्चिन्त भएको छु।

॥ श्रीमते रामानुजाय नमः॥