नामाकरण संस्कार
नामकरणसंस्कारः
अग्निस्थापनविधिमनुसृत्य वनस्पत्यन्तहवनम्
पञ्चभूसंस्कारादि स्थण्डिलसंस्कारः, अग्निसंस्कारः, ब्रह्मोपवेशनम्, ब्रह्मवरणम्, पात्रासादनम्, ब्राह्मणवरणम्, पुण्याहवाचनम्, दीपकलशगणेशपूजनम्, होमसंकल्पः, आघाराज्यभागमहाव्याहृतिहोमपूर्वकं पञ्चवारुणीहोमः । गणपत्यादिवनस्पत्यन्तहोमश्च अग्निस्थापनपद्धतिमाश्रित्य यथाविधि सम्पादयेत् ।
शण्डामर्कहवनम्
जन्मदिनादारभ्य दशदिनपर्यन्तस्य दिनसंख्यया प्रतिदिनमाहुतिद्वयक्रमेण ‘शण्डामर्का, आलिखन, इति द्वाभ्यां मन्त्राभ्यां तन्डुलकणमिवसर्षपान् जुहुयात्।
अनुवाद जन्म दिनदेखि दश दिन सम्मको दिनको संख्याले प्रत्येक दिनको दुई दुई आहुति ‘शण्डामर्का, आलिखन, यी दुइ मन्त्रले तल भने अनुसार अक्षता, सर्स्यूँ, भलायोले हवन गर्ने ।
विनियोग गर्ने
ॐ शण्डामर्का इति प्रजापतिऋषिस्त्रिष्टुप्छन्दः शण्डामर्को देवता फलीकरणमिश्र सर्षपहोमे विनियोगः।
स्वाहा गर्ने
ॐ शण्डामर्का उपवीरः शौण्डिकेय उलूखलः। मलिम्लुचो द्रोणासश्च्यवनो नश्यतादितः स्वाहा ।
इदं शण्डामर्काय उपवीराय शौण्डिकेयाय उलूखलाय मलिम्लुचाय द्रोणेभ्यश्च्य वनाय न मम ।।
विनियोग गर्ने
ॐ आलिखन्निति प्रजापतिऋषिस्त्रिष्टुप्छन्द आलिखतादेवता फलीकरणमीश्रसर्षपहोमे विनियोगः ।
स्वाहा गर्ने
ॐ आलिखन्ननिमिषः किंवदन्त उपश्रुतिः । हर्यक्षः कुम्भीशत्रुः पात्रपाणिनू मणिर्हन्त्रीमुखः सर्षपारुणश्च्यवनो नश्यतादितः स्वाहा ॥
इदमालिखतेऽनिमिषाय किंवदद्भ्य उपश्रुतये हर्यक्षाय कुम्भीशत्रवे पात्रपाणये नृमणये हन्त्रीमुखाय सर्षपारुणाय च्यवनाय न मम । इति ।
नामकरणम् (नामश्रावणम्)
ॐ अग्रेत्यादि देशकालौ स्मृत्वा अस्य शिशोबिजगर्भसमुद्भवनोनिबर्हणायुरभिवृद्धिव्यवहारसिद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ नामकरणं करिष्ये। इति प्रतिज्ञाय पिप्पलपत्रद्वये सुवर्णशलाकया चन्दनादिना जन्मनक्षत्रपादप्रयुक्ताक्षरादि नाम लिखित्वा-
पीपल को दुई पत्र मा सुनको लेखनी अथवा कुशको टुक्राले चन्दनले जन्म नक्षत्र पाउ आदिले ज्योतिष विधान द्वारा जुरेको नाम यसरि लेख्ने र संकल्प गर्ने
श्री स्वस्ति श्रीमन्मङ्गलमूर्तये नमः श्री ———— नाम बालको अथवा बालीका दीर्घायुर्भूयात् ।
अस्य शिशोर्बह्वायुष्यप्राप्त्यर्थ नामदेवतापूजनं करिष्ये, इति सङ्कल्प्य।
अनुवाद – त्यो पीपलको पत्र मा नाम देवता को प्राण प्रतिष्ठा गर्ने
ॐ मनो जूतिर्ज्जुषतामाज्ज्यस्य बृहस्पतिर्य्यज्ञमिमन्तनो त्वरिष्ट्टं यज्ञर्ठ० समिमं दधातु ।
व्विश्वे देवास ऽइह मा दयन्तामों३ प्रतिष्ठ्ठ ॥ प्रतिष्ठाप्य,
अनुवाद – प्राण प्रतिष्ठा गरिसके पछि ।
अनुवाद – ॐ नामदेवताभ्यो नमः भनेर षोडशोपचारले पूजा गरेर आमाको काखमा रहेको शिशुको दाहिने कानमा छोरा भए हे कुमार छोरी भए हे कुमारि त्वं अमुक शर्मा दीर्घायुर्भव क्षत्रिय भए अमुकवर्मा दीर्घायुर्भव र वैश्य भए अमुकगुप्त दीर्घायुर्भव भनेर नाम सुनाउने
नामकरणे विशेषः
द्वयक्षरं चतुरक्षरं वा नाम कुर्यात् ।
घोषवदाद्यन्तरन्तस्थं दीर्घाभिनिष्ठानं कृतं कुर्यान्न तद्धितम् ।
अयुजाक्षरमाकारान्तं स्त्रियतद्धितम् ।
अर्थात् आदौ घोषवर्णयुतं मध्ये अन्तस्थवर्णयुतं अवसाने गुरुवर्णयुतं कृत्प्रत्ययान्तं (भद्रकारि) इत्यादि चतुरक्षरं नाम ।
स्त्रिया विषमवर्णयुतं तद्धितप्रत्ययान्तमाकारान्तं नाम कुर्यादिति ।
अनुवाद – दुई अक्षर अथवा चार अक्षरको मङ्गल गर्ने नाम राख्नु पर्छ।
उत्तराङ्गकर्म
ततश्चतुः स्वस्त्यादिपूर्णाहुतिहोमान्तमवशिष्टहोमं समाप्य पूर्णपात्रम्, मेधाहोमः, शेषचरहोमः, गोदानम्, दक्षिणासककल्पश्चेत्यादि सर्वमप्युत्तराङ्गकर्म अग्निस्थापनपद्धतिमनुसृत्य समापयेत् । सम्पूर्ण उत्तराङ्ग कर्म अग्निस्थापना अनुसार गर्ने
सूर्यपूजनं दर्शनं च
ततो गृहात्बहिः प्राङ्गणादौ गोमयेन कुण्डं निर्माय तत्र अर्घस्थापनपूर्वकं ‘
ॐ आकृष्णेन रजसा वर्तमानो निवेशयन्नमृतं मर्त्यं च।
हिरण्येन सविता रथेना देवो याति भुवनानि पश्यन्॥
इति मन्त्रेण पाद्यादिभिरुपचारैः सूर्यसम्पूज्य अर्घ्यं च दत्त्वा पिता कुमारं सूर्य दर्शयति
ॐ तच्चक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत्।
पश्येम शरदः शतंजीवेम शरदः शतं श्रृणुयाम शरदः शतं प्रव्र वामशरदः
शतमदीनाः स्याम शरदः शतं भूयश्चशरदः शतात् ॥ इति मन्त्रेण ।
त्यसपछि घर बाहिर आँगन मा गोबरले लिपेर गोबरको कुण्ड बनाई अर्घस्थापन गरी ॐ आकृष्णेन यो मन्त्रले सूर्यको पूजा गरी सूर्यार्घ्य दिएर शिशुको पिताले ॐ तच्चक्षुर्देवहितं यो मन्त्र पढ्दै सूर्य नारायणको दर्शन गराउने, शिशुको पाउलाई भूमि स्पर्श गराउने र अग्नि कुण्ड मा परिक्रमा गराउने चलन छ।
॥ इति नामकरणसंस्कारः॥